Als je kind nét even anders denkt, voelt en leert.

Is mijn kind hoogbegaafd?

Als ouder weet je meestal feilloos wanneer je kind anders reageert dan je had verwacht. Je kent die blik, die eindeloze vragen en misschien ook de discussies waarvan je soms denkt: hoe zijn we nu ineens hier beland? Je ziet hoe je kind helemaal kan opgaan in iets wat hem of haar interesseert, maar tegelijkertijd enorm gefrustreerd kan raken wanneer iets niet lukt. En ergens begint dan misschien die ene vraag te knagen: zou mijn kind hoogbegaafd kunnen zijn?

Die vraag is ons niet onbekend. In ons werk als leerkracht en vanuit onze interesse en expertise rondom hoogbegaafdheid hebben we veel verschillende kinderen gezien. Kinderen die op het eerste gezicht vooral slim, eigenwijs, gevoelig, perfectionistisch, dromerig of juist heel aanwezig lijken. En juist daar zit voor ons een belangrijk punt: hoogbegaafdheid ziet er niet bij ieder kind hetzelfde uit.

Ook als ouder kun je daardoor behoorlijk gaan twijfelen. Want misschien herken je bepaalde dingen wel, maar weer andere helemaal niet. Je kind haalt bijvoorbeeld geen uitzonderlijke cijfers, leest niet uit zichzelf dikke boeken en zit al helemaal niet iedere middag ingewikkelde rekensommen te maken. Tegelijkertijd voert het gesprekken waarvan je soms denkt dat je kind minstens tien jaar ouder is, stelt het vragen waar je zelf niet meteen een antwoord op hebt en lijkt het voortdurend op zoek naar meer uitdaging.

Misschien is je kind gewoon nieuwsgierig.

Misschien is het perfectionistisch.

Misschien is het gevoelig.

Misschien verveelt het zich.

Of misschien speelt er inderdaad meer.

En precies dát maakt de vraag “Is mijn kind hoogbegaafd?” zo interessant én soms zo lastig.

“Maar hij doet het toch prima?”

Een van de grootste misverstanden rondom hoogbegaafdheid is misschien wel dat je het altijd aan schoolresultaten kunt zien. Een hoogbegaafd kind zou immers hoge cijfers moeten halen, snel door de lesstof moeten gaan en eigenlijk weinig problemen moeten hebben met leren. In werkelijkheid ligt dat een stuk ingewikkelder.

Sommige hoogbegaafde kinderen laten op school inderdaad duidelijk zien wat ze kunnen. Ze leren snel, zijn nieuwsgierig en hebben weinig uitleg nodig om nieuwe dingen te begrijpen. Maar er zijn ook kinderen die juist helemaal niet laten zien wat er in hen zit. Ze maken hun werk niet af, lijken ongeïnteresseerd, maken slordige fouten of hebben weinig motivatie voor school.

Misschien heb je als ouder zelfs weleens gehoord dat je kind het best zou kunnen, maar het gewoon niet doet. En natuurlijk kan dat zo zijn. Tegelijkertijd is het interessant om verder te kijken naar de reden daarachter. Want wanneer een kind onvoldoende wordt uitgedaagd, kan motivatie verdwijnen. Wat voor een volwassene misschien lijkt op gemakzucht of onwil, kan ook een signaal zijn dat de manier waarop een kind leert niet goed aansluit bij wat het nodig heeft.

Een hoofd vol vragen

Misschien heb je thuis zo’n kind dat nooit genoegen neemt met één antwoord. Je begint met een eenvoudige vraag over regen en voor je het weet ben je twintig minuten verder en wil je kind weten waar wolken vandaan komen, waarom water verdampt, hoe het kan dat de aarde niet overstroomt en of het op andere planeten ook regent.

Die enorme nieuwsgierigheid is iets wat veel ouders herkennen bij hun kind. Sommige kinderen willen niet alleen weten wat iets is, maar vooral begrijpen waarom iets zo is. Ze zoeken verbanden, stellen kritische vragen en kunnen soms verrassend diep nadenken over onderwerpen waarvan je dacht dat ze nog helemaal niet met hen bezig waren.

Tessa Kieboom beschrijft hoogbegaafdheid dan ook niet uitsluitend vanuit intelligentie. In haar benadering speelt de manier waarop een kind denkt, voelt en de wereld beleeft een belangrijke rol. Dat maakt het onderwerp juist zo interessant, omdat hoogbegaafdheid zich niet altijd laat herkennen aan een toets of een rapport.

Een kind kan bijvoorbeeld al op jonge leeftijd grote vragen stellen over de wereld om zich heen. Waarom zijn mensen niet eerlijk tegen elkaar? Waarom bestaat oorlog? Waarom gaan mensen dood? En waarom moet ik eigenlijk iets doen als niemand mij kan uitleggen waarom het nodig is?

Voor ouders kan dat soms behoorlijk indrukwekkend zijn. En soms ook een tikje vermoeiend.

“Maar dat is toch niet logisch?”

Misschien herken je ook het kind dat een bijzondere verhouding heeft met regels. Niet omdat het per se tegen regels wil zijn, maar omdat het graag wil begrijpen waarom een regel bestaat.

Als je zegt dat iets nu eenmaal zo moet, is dat voor sommige kinderen helemaal geen bevredigend antwoord. Ze willen weten wat de reden is, of de regel altijd geldt en wat er gebeurt als de omstandigheden veranderen. Daar kan een prachtig gesprek uit ontstaan, maar het kan er ook voor zorgen dat een eenvoudig vertrek naar school ineens verandert in een uitgebreide discussie over de logica van het ochtendritueel.

Die behoefte aan logica en rechtvaardigheid kan sterk aanwezig zijn bij kinderen die anders denken. Een kind kan bijzonder gevoelig reageren wanneer iets in zijn of haar ogen oneerlijk verloopt en soms lang blijven nadenken over een gebeurtenis die voor een ander allang vergeten is.

Een kind vol ideeën

Naast nieuwsgierigheid en een sterke behoefte om dingen te begrijpen, kan ook creativiteit een opvallende rol spelen. Misschien heeft jouw kind voortdurend nieuwe plannen en ideeën. Een hut bouwen wordt een geheime basis, een gewone tekening verandert in een compleet verhaal en een spreekbeurt gaat natuurlijk niet over een onderwerp dat al twintig klasgenoten hebben gekozen.

Joseph Renzulli beschreef hoogbegaafdheid vanuit zijn bekende Three-Ring Conception of Giftedness. Daarin kijkt hij niet alleen naar bovengemiddelde vaardigheden, maar ook naar creativiteit en taakgerichtheid. Het gaat daarmee om meer dan alleen de vraag of een kind slim is.

Dat is een belangrijke nuance, want kinderen zijn geen verzameling losse kenmerken die je simpelweg kunt afvinken. Het ene kind zal vooral opvallen door zijn creativiteit, terwijl een ander kind misschien vooral een razendsnelle manier van denken heeft. Weer een ander kind kan juist bijzonder taakgericht zijn wanneer iets aansluit bij zijn interesses, maar nauwelijks in beweging komen wanneer het onderwerp hem niet boeit.

En dan is er nog die intensiteit

Misschien herken je vooral de enorme intensiteit waarmee jouw kind dingen kan beleven. Wanneer je kind enthousiast is, lijkt alles om dat ene onderwerp te draaien. Het kan uren vertellen, onderzoeken, bouwen, tekenen of lezen en lijkt daarbij nauwelijks te merken dat de tijd voorbijgaat.

Maar die intensiteit kan ook zichtbaar worden wanneer iets tegenzit. Een spel dat niet eerlijk verloopt, een bouwwerk dat instort of een opdracht die niet lukt, kan een veel grotere reactie oproepen dan je op basis van de situatie zou verwachten.

Kazimierz Dabrowski wordt in relatie tot hoogbegaafdheid vaak genoemd vanwege zijn theorie van positieve desintegratie en het begrip overexcitabilities. Daarmee wordt onder andere verwezen naar een verhoogde intensiteit in bijvoorbeeld denken, voelen, waarnemen, bewegen of verbeelden. Niet ieder hoogbegaafd kind heeft deze kenmerken en ze zijn zeker niet exclusief voor hoogbegaafdheid, maar ze kunnen wel helpen om bepaald gedrag vanuit een ander perspectief te bekijken.

Een kind dat heel gevoelig reageert, hoeft dus niet simpelweg “overdreven” te zijn. Misschien komt de wereld gewoon wat intenser binnen.

Slim én soms ontzettend onhandig

Misschien is dat wel een van de meest verwarrende dingen voor ouders. Je kind kan een ingewikkeld probleem oplossen, maar vervolgens volledig overstuur raken wanneer de veter niet lukt. Het kan een bijzonder volwassen gesprek voeren over de wereld, maar ondertussen nog niet goed kunnen omgaan met verliezen tijdens een spelletje.

Cognitieve ontwikkeling en sociaal-emotionele ontwikkeling lopen namelijk niet automatisch gelijk op. Een kind kan op bepaalde gebieden ver vooruit zijn en op andere gebieden gewoon precies zijn leeftijd hebben. Soms kan het zelfs lijken alsof je verschillende leeftijden tegelijk in één kind tegenkomt.

Dat kan voor een kind best ingewikkeld zijn. De omgeving ziet misschien vooral wat het kind cognitief kan en verwacht daardoor automatisch dat het op andere gebieden ook verder is. Maar kunnen begrijpen hoe iets werkt, betekent nog niet dat je ook altijd de vaardigheden hebt om met de bijbehorende emoties om te gaan.

Herken je jouw kind?

Misschien heb je tijdens het lezen al verschillende momenten gehad waarop je dacht: dit klinkt wel heel bekend. Misschien herken je de eindeloze vragen, de enorme fantasie of de discussies over regels. Misschien herken je juist de intensiteit, het perfectionisme of het feit dat je kind op school heel anders lijkt dan thuis.

Dat betekent niet automatisch dat je kind hoogbegaafd is. Een nieuwsgierig kind is niet per definitie hoogbegaafd, net zoals een perfectionistisch kind, een kind dat snel leert of een kind dat zich verveelt op school dat niet automatisch is.

Hoogbegaafdheid is geen verzameling losse eigenschappen waarbij je simpelweg voldoende kenmerken kunt afvinken. Juist de combinatie van kenmerken, de manier waarop ze samenkomen en de context waarin een kind functioneert, maakt het interessant om verder te kijken.

Daarom is het vaak veel waardevoller om niet alleen te kijken naar wat een kind doet, maar ook naar de vraag waarom  een kind dat doet.

Een kind dat zijn werk niet maakt, kan ongemotiveerd zijn, maar misschien ook onvoldoende uitdaging ervaren. Een kind dat steeds in discussie gaat, kan lastig gedrag laten zien, maar misschien ook een sterke behoefte hebben aan logica en autonomie. En een kind dat heel emotioneel reageert, kan simpelweg gevoelig zijn, maar misschien ook veel intenser beleven wat er om hem heen gebeurt.

Misschien is de vraag dus anders

In plaats van alleen te vragen: “Is mijn kind hoogbegaafd?”, kan het helpen om nieuwsgieriger te kijken naar je kind als geheel.

Hoe denkt je kind? Waar wordt het enthousiast van? Waar kan het helemaal in verdwijnen? Welke vragen stelt het steeds opnieuw? Waar loopt het op vast en wanneer lijkt het juist helemaal tot bloei te komen?

Dat zijn misschien geen vragen die je direct een duidelijk antwoord geven, maar ze kunnen wel een heel ander gesprek op gang brengen.

Want uiteindelijk gaat het bij hoogbegaafdheid niet alleen om een label of een getal op een intelligentietest. Het gaat vooral om het kind dat achter dat label zit. Een kind met een eigen manier van denken, voelen, leren en kijken naar de wereld.

En misschien begint het herkennen van hoogbegaafdheid daarom helemaal niet met de vraag of je kind slim genoeg is.

Misschien begint het gewoon met een ouder die op een dag denkt:

 “Volgens mij zit er meer achter mijn kind dan ik in eerste instantie dacht.”

En dat is eigenlijk al een heel mooie reden om eens wat beter te gaan kijken.

Want soms hoef je niet meteen een antwoord te hebben.

Soms begint het met nieuwsgierig zijn.

Mirjam & Kristel